24 lipca 2019 r. Prezydent podpisał ustawę zmieniającą przepisy kodeksu postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw („ustawa nowelizująca”).

Jakie nowości nas czekają?

Założeniem nowelizacji jest skrócenie czasu trwania postępowań sądowych i usprawnienie ich przebiegu. Ponadto zmienione przepisy mają zapobiec utrudnianiu i przewlekaniu postępowania, jak również skutkować usunięciem braków lub niejasności przepisów. Poza kodeksem postępowania cywilnego zmianom uległy także m.in. ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i ustawa o komornikach sądowych.

Ustawa nowelizująca wejdzie w życie co do zasady po upływie 3 miesięcy od dnia jej ogłoszenia, z wyjątkami wyraźnie wskazanymi w ustawie nowelizującej.

Poniżej przedstawiamy najistotniejsze zmiany przepisów.

1. Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.).

Nowe regulacje dotyczące właściwości sądu

Po pierwsze wskazano, że przepisy dotyczące właściwości przemiennej sądu nie będą miały zastosowania w sprawach przeciwko konsumentom. Ma to przeciwdziałać uprzywilejowaniu przedsiębiorców przy wyborze właściwości miejscowej sądu.

Po drugie, dodano postanowienie wyjaśniające, jak należy rozumieć miejsce wykonania umowy. Co do zasady będzie to miejsce spełnienia świadczenia charakterystycznego dla umów danego rodzaju, a w szczególności w przypadku:

1. sprzedaży rzeczy ruchomych – miejsce, do którego rzeczy te zgodnie z umową zostały lub miały zostać dostarczone;
2. świadczenia usług – miejsce, w którym usługi zgodnie z umową były lub miały być świadczone.

Trzecia zmiana polega na tym, że:

1. w sprawach o ochronę dóbr osobistych naruszonych przy wykorzystaniu środków masowego przekazu,
2. w sprawach o roszczenie wynikające z czynności bankowej przeciwko bankowi, innej jednostce organizacyjnej uprawnionej do wykonywania czynności bankowych lub ich następcom prawnym,
3. jak również w sprawach przeciwko bankowi hipotecznemu lub jego następcy prawnemu o roszczenie wynikające z czynności banku hipotecznego,

powództwo będzie można wytoczyć przed sąd właściwy dla miejsca zamieszkania albo siedziby powoda.

Zmiany w doręczeniach korespondencji sądowej

W przypadkach, gdy pozwany, pomimo powtórzenia zawiadomienia nie odebrał pozwu lub innego pisma procesowego wywołującego potrzebę podjęcia obrony jego praw, a w sprawie nie doręczono mu wcześniej żadnego pisma w sposób przewidziany w k.p.c. i nie ma zastosowania żaden przepis szczególny przewidujący skutek doręczenia, doręczenie korespondencji sądowej będzie zlecane komornikom sądowym. Przewodniczący zawiadomi o tym powoda, przesyłając mu przy tym odpis pisma dla pozwanego i zobowiązując do doręczenia tego pisma pozwanemu za pośrednictwem komornika. Powód w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia mu powyższego zobowiązania, złoży do akt potwierdzenie doręczenia pisma pozwanemu za pośrednictwem komornika albo zwróci pismo i wskazuje aktualny adres pozwanego lub dowód, że pozwany przebywa pod adresem wskazanym w pozwie. Po bezskutecznym upływie terminu sąd może zawiesić postępowanie z urzędu.

W związku z wprowadzeniem do k.p.c. możliwości doręczenia pism przez komorników, zmianie uległy także przepisy ustawy o komornikach sądowych. Do ich zadań będzie należało – na zlecenie sądu albo wniosek powoda zobowiązanego przez sąd – osobiste doręczanie bezpośrednio adresatowi zawiadomień sądowych, pism procesowych oraz innych dokumentów sądowych za potwierdzeniem odbioru i oznaczeniem daty, albo stwierdzanie, że adresat pod podanym adresem nie zamieszkuje.

Przeciwdziałanie przewlekaniu postępowań

Do k.p.c. wprowadzono pojęcie nadużycia procesowego.

Stwierdzenie przez sąd, że zachowanie strony w świetle okoliczności sprawy wskazuje na nadużycie przez nią prawa procesowego, może skutkować zastosowaniem wobec niej w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie następujących środków:

1. skazanie strony nadużywającej na grzywnę do 3 000 zł;
2. niezależnie od wyniku sprawy, odpowiednio do spowodowanej nadużyciem prawa procesowego zwłoki w jej rozpoznaniu, włożenie na stronę nadużywającą obowiązku zwrotu kosztów w części większej, niż wskazywałby wynik sprawy, a nawet zwrotu kosztów w całości,

a na wniosek strony przeciwnej również:

3. przyznanie od strony nadużywającej kosztów procesu podwyższonych odpowiednio do spowodowanego tym nadużyciem zwiększenia nakładu pracy strony przeciwnej na prowadzenie sprawy, nie więcej jednak niż dwukrotnie, lub
4. podwyższenie stopy odsetek zasądzonych od strony, której nadużycie spowodowało zwłokę w rozpoznaniu sprawy, za czas odpowiadający tej zwłoce, z tym że stopa może zostać podwyższona nie więcej niż dwukrotnie (przepisów o maksymalnej dopuszczalnej wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w tym przypadku nie stosuje się).

Przyspieszenie postępowania

Wprowadzono ogólną zasadę obejmującą wydawanie postanowień przez sąd na posiedzeniu niejawnym.

Ograniczono możliwość podnoszenia zarzutu potrącenia. Zgodnie z nowelizacją podstawą zarzutu potrącenia może być tylko wierzytelność pozwanego z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda, chyba że wierzytelność pozwanego jest niesporna lub uprawdopodobniona dokumentem niepochodzącym wyłącznie od pozwanego. Pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna. Zarzut potrącenia może zostać podniesiony tylko w piśmie procesowym. Do pisma tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące pozwu, z wyjątkiem przepisów dotyczących opłat.

Kolejną zmianą jest to, że sąd będzie mógł oddalić powództwo oczywiście bezzasadne na posiedzeniu niejawnym, nie doręczając pozwu osobie wskazanej jako pozwany ani nie rozpoznając wniosków złożonych wraz z pozwem. W przypadku oczywiście bezzasadnego powództwa, gdyby czynności, które ustawa nakazuje podjąć w następstwie wniesienia pozwu, miały być oczywiście niecelowe, będzie można je pominąć. W szczególności będzie można nie wzywać powoda do usunięcia braków, uiszczenia opłaty, nie sprawdzać wartości przedmiotu sporu ani nie przekazywać sprawy. Uzasadnienie wyroku będzie sporządzane na piśmie z urzędu. Powinno ono zawierać jedynie wyjaśnienie, dlaczego powództwo zostało uznane za oczywiście bezzasadne. Wyrok z uzasadnieniem sąd będzie z urzędu doręczał tylko powodowi z pouczeniem o sposobie i terminie wniesienia środka zaskarżenia.

Postępowanie przygotowawcze

Wprowadzono do k.p.c. nowy rozdział: Organizacja postępowania (art. 2051 - 20512 k.p.c.). Wyodrębniono w nim postępowanie przygotowawcze, jak również określono zasady i sposoby gromadzenia materiału procesowego. Istotą tego postępowania jest zaplanowanie kolejnych czynności procesowych sądu i stron w celu jak najszybszego rozpoznania sprawy.

W ramach postępowania cywilnego będzie możliwe wyznaczanie posiedzenia przygotowawczego, które ma służyć rozwiązaniu sporu bez potrzeby prowadzenia dalszych posiedzeń, zwłaszcza rozprawy. Jeżeli nie uda się rozwiązać sporu, na posiedzeniu przygotowawczym będzie sporządzany z udziałem stron plan rozprawy. Plan rozprawy będzie zawierał rozstrzygnięcia co do wniosków dowodowych stron, zastępując w tym zakresie postanowienie dowodowe.

W miarę potrzeby plan rozprawy będzie mógł zawierać:

1. dokładne określenie przedmiotów żądań stron, w tym rozmiar dochodzonych świadczeń wraz z należnościami ubocznymi;
2. dokładnie określone zarzuty, w tym formalne;
3. ustalenie, które fakty i oceny prawne pozostają między stronami sporne; terminy posiedzeń i innych czynności w sprawie;
4. kolejność i termin przeprowadzenia dowodów oraz roztrząsania wyników postępowania dowodowego;
5. termin zamknięcia rozprawy lub ogłoszenia wyroku;
6. rozstrzygnięcia innych zagadnień, o ile są niezbędne do prowadzenia postępowania.

W planie rozprawy będzie można odwoływać się do pism procesowych stron. Jeżeli wyznaczono posiedzenie przygotowawcze, strona będzie mogła przytaczać twierdzenia i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej do chwili zatwierdzenia planu rozprawy. Twierdzenia i dowody zgłoszone po zatwierdzeniu planu rozprawy będą podlegały pominięciu, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później.

Jeżeli nie zostanie zarządzone przeprowadzenie posiedzenia przygotowawczego, strona będzie mogła przytaczać twierdzenia i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej aż do zamknięcia rozprawy, z zastrzeżeniem niekorzystnych skutków, które według przepisów kodeksu mogą dla niej wyniknąć z działania na zwłokę lub niezastosowania się do zarządzeń przewodniczącego i postanowień sądu.

Powrót postępowania w sprawach gospodarczych (art. 4581 k.p.c. i następne)

Ustawa nowelizująca uchyla ustawę o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych i wprowadza do k.p.c. definicję spraw gospodarczych.

W postępowaniu gospodarczym powód będzie zobowiązany powołać wszystkie twierdzenia i dowody w pozwie, a pozwany – w odpowiedzi na pozew. Ponadto strony będą mogły umówić się o wyłączenie określonych dowodów w postępowaniu w sprawie z określonego stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy (umowa dowodowa).

Dowód z zeznań świadków sąd będzie mógł dopuścić jedynie wtedy, gdy po wyczerpaniu innych środków dowodowych lub w ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Co szczególnie istotne, na wniosek strony, która nie jest przedsiębiorcą lub jest przedsiębiorcą będącym osobą fizyczną, sąd będzie mógł rozpoznać sprawę z pominięciem przepisów regulujących postępowanie gospodarcze.

Inne zmiany, o których warto wspomnieć

Strony lub uczestnicy postępowania będą mogli utrwalać przebieg posiedzeń lub innych czynności, przy których są obecni, za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk. Nie będzie to wymagało zezwolenia sądu, a jedynie uprzedzenia sądu o zamiarze nagrywania. Sąd jednak będzie mógł zakazać nagrywania posiedzeń czy innych czynności, jeżeli posiedzenie lub jego część odbywa się przy drzwiach zamkniętych lub sprzeciwia się temu wzgląd na prawidłowość postępowania.

Zażądanie w pozwie dowodów znajdujących się w sądach, urzędach lub u osób trzecich będzie możliwe wraz z uprawdopodobnieniem, że strona sama nie może ich uzyskać.

W postępowaniu uproszczonym rozpoznawane będą sprawy o świadczenie, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie będzie przekraczała dwudziestu tysięcy złotych, a w sprawach o roszczenia z rękojmi lub gwarancji – jeżeli wartość przedmiotu umowy nie będzie przekraczała tej kwoty. Zlikwidowano wymóg składania pism na formularzach w postępowaniu procesowym.

2. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

W związku z wprowadzeniem możliwości doręczania korespondencji sądowej przez komorników wprowadzono zasadę, że strona będzie obciążana kosztami doręczenia pisma przez komornika.

Nowelizacja wprowadził odpłatność niektórych spośród czynności, które dotychczas były nieodpłatne (chodzi np. o wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem – 100 zł lub oświadczenie o rozszerzeniu lub zmianie powództwa w sposób powodujący wzrost wartości przedmiotu sporu).

Określono także wysokość opłaty stałej w sprawach o prawa niemajątkowe i niektóre prawa majątkowe w przedziale od 30 zł do 10 000 zł. Zrezygnowano z odrębnej regulacji opłat stałych w postępowaniu uproszczonym. We wszystkich sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 20 000 zł, pobierana jest opłata stała. Dopiero gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 20 000 zł, pobiera się opłatę stosunkową w wysokości 5%, ale nie więcej niż 200 000 zł.

Wprowadzono katalog opłat w sprawach dotyczących ochrony praw autorskich i praw pokrewnych, jak również dotyczących wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych oraz ochrony innych praw na dobrach niematerialnych, w tym europejskich praw własności intelektualnej, jak również w sprawach dotyczących zapobiegania i zwalczania nieuczciwej konkurencji.

3. Przepisy przejściowe

Jako zasadę przyjęto stosowanie nowych przepisów do spraw w toku (z zachowaniem waloru prawnego czynności już dokonanych). Są jednak w tym zakresie pewne wyjątki. W niektórych przypadkach, wskazanych w ustawie, do momentu zakończenia sprawy zastosowanie będą miały stare przepisy. W szczególności do spraw w toku nie będzie stosowało się nowych przepisów dotyczących postępowania gospodarczego.